Wikia

Peize

Geschiedenis van Peize

2.802pages on
this wiki
Add New Page
Talk0 Share

De geschiedenis van PeizeEdit

Zelfstandige gemeenteEdit

Tot de gemeentelijke herindeling van 1998 was Peize een zelfstandige gemeente. Naast het dorp Peize behoorden daartoe de buurtschappen Altena, De Horst, De Pol, Boerlaan, Peizerwold en Peizermade.

NaamgevingEdit

De oudste vermelding van het dorp is gevonden in een document dat stamt uit ongeveer 1176 waarin wordt gesproken van Pezie.

Later schrijfwijzen zijn Pedge (1208), Paitze (1313), Peyze (1358) en Peydse (1360). Naar alle waarschijnlijkheid is de oervorm van deze namen Pedeggia wat rand of kant van een moerasland betekent, een verwijzing naar de drassige madelanden in deze streek.

Oudste kernEdit

De oudste bewoningskern van Peize bevond zich tussen de Zuurseweg, de Westerweg (thans Groningerweg genoemd) en de Oosterweg met ten oosten daarvan de hooggelegen Es. Dit valt o.a. af te leiden uit de naamgeving van deze wegen.

Dit gebied, globaal afgetekend door de Zuurseweg, de Westerweg en de Brusselseweg, was geheel omringd door moeras, iets dat nu nog kan worden aangetoond aan de hand van de namen op een stafkaart.

De oude namen die worden gebruikt zijn, startend in het zuiden en rondgaand met de klok mee: Witteveen, het Veen (Bunnerveen), de Schroot, Vossegat, Smeervenen, Klundersveen, Noordbreekstukken, Nieuwe Wetering, Broekweering, Weeringsbroeken, het Wold, Snegelstukken en Broekstukken.

verbinding met omliggende dorpenEdit

De verbinding met Eelde en Vries liep (en loopt) via de zandruggen waarop de buurtschappen De Horst en De Pol werden aangelegd. De weg naar Roden (over de 'oude' weg richting Leutingewolde) is pas in 1662 aangelegd. De oude route naar Groningen liep over Roderwolde. De weg naar Groningen via Peizerwold en Peizermade heet in de 19e eeuw nog de Lage Zomerweg en was toen nog een zogenaamde sprikkeweg, dat wil zeggen een plaatselijk met takkenbossen versterkte weg.

Om ook deze slechte toegangsweg tot Drenthe te kunnen beheersen plaatste de bisschop van Utrecht, toen hij Drenthe in de 11e eeuw van de Duitse Keizer in leen ontving, in Peize een dienstman die het huis te Peize bewoonde. Deze uit Friesland afkomstige Halbert, in 1139 tot bisschop van Utrecht gekozen, had drie broers: Ludolf, Leffert en Lambertus.

De bisschop maakte zich bij aanvang van zijn regering schuldig aan bevoordeling van bloedverwanten door Leffert erfelijk prefect van Groningen en het Gorecht te maken en Ludolf erfelijk slotvoogd van Coevorden met inbegrip van de rechtsmacht in Drenthe (deze lenen waren daarvoor niet erfelijk). Hij gaf hem ook het Huis ter Peijse in leen: hier kwam Lambertus te wonen. Van Halbert is bekend, dat hij in het gebied ten noorden van zijn bisdom naar een bepaalde vorm van zelfstandigheid streefde. Mogelijk was het aanstellen van zijn broers een van de eerste stappen in die richting.

Peizer markeEdit

Als oud Drents dorp kende Peize de oude Drentse markeorganisatie, de voorloper van de latere gemeenten. Omstreeks de 13e eeuw werd de Peizer marke afgebakend; de grenze werden vastgesteld.

De marke omvatte de es en weilanden waarop iedere eigenerfde boer zijn "boerdeel" of "waardeel" had. Hij kreeg deze grond eigenlijk in leen. Hij mocht de grond gebruiken maar moest ook voor het onderhoud zorgen.

De marke was helemaal eigen baas en werd bestuurd door de vergadering van de eigenerfde boeren (de boerschap). In de marke vergaderingen werden de zaken van plaatselijk belang en de publieke veiligheid besproken, in de vergaderingen werden ook reglementen of willekeuren opgesteld, deze zijn te vergelijken met onze gemeenteverordeningen. Verder werd het onderhoud van gemeenschappelijke eigendommen geregeld.

markeschedingEdit

Tegen het midden van de 16e eeuw begon men de onverdeelde gronden en goederen te scheiden, omdat de markegenoten nogal eens ruzie hadden over welk recht ieder op de algemene goederen had. Men was van mening dat wanneer de goederen gescheiden waren, ze beter zouden worden onderhouden en meer zouden opleveren. Zo besloten de markegenoten van Peize in 1576 hun marke te scheiden. Deze scheiding is echter toen niet doorgegaan, misschien omdat Rempt Jensema, baanderschout van het Noordenveld, op 24 juni van dat jaar een brief schreef aan de schout te Vries en Peize.

(N.B. in elk kerspel was een schout terwijl er bovendien in geheel Drenthe baanderschouten of Bannerschouten waren. Deze laatsten waren, ieder in hun eigen dingspel, ambtenaren tussen de Drost en de Schouten).

Rempt Jensema schreef toen o.a. de marke niet te laten scheiden voordat het belang van de kinderen van wijlen Wigbolt van Ewsum, heer van Nienoord, zou zijn onderzocht. De scheiding ging toen niet door.

In 1577 gingen de Peizer markegenoten over dit punt weer een verdrag met elkaar aan, die toen wel doorging. Joest Lewe was in dit proces een belangrijk figuur. Hij heeft met de Peizer markegenoten bewerkstelligd dat de markegronden uiteindelijk toch werden gescheiden.

De marke werd gescheiden in tien slagen, samen vormende 42 boer­delen. De namen van de slagen zijn genoemd naar: ‘t Wold, De Horst en de acht gekozen onder­tekenaars van de voorwaarden onder welke de scheiding zou worden tot stand gebracht.

Op de oude kadasterkaart van Peize lees je nog de namen van de slagen. o.a. Spolscheslag, Prijs Schuringsslag, Willemslag, Woldscheslag, Landsslag, Wolte Luiningeslag, Hiddingsslag, Horstenslag, Schuiringsslag en Ebbingeslag.

Veel markegenoten waren niet alleen voor de verdeling van de gemeenschappelijke gronden omdat ze na de verdeling meer voordeel daaruit zouden trekken, maar ook omdat ze als volle boer of eigenerfde konden optreden. "Volle boer" was hij die 32 mud zaailand bezat en minstens een vierde van een waardeel of slag het zijne mocht noemen.

In de 17e en 18e eeuw waren er in Peize veel Patricische bewoners, die in de tijd van de familieregering hun familieleden aardige winstgevende posten wisten te bezorgen. Ze namen ook ijverig deel aan de kerkelijke za­ken en beoefenden daarnaast ook wel de landbouw en veeteelt of handel.

Rijke familiesEdit

De boeren in Peize verbouwden vanaf de middeleeuwen tot omstreeks 1870 veel hop voor de Groningse Brouwerijen. Het is aannemelijk dat door de contacten tussen boeren en stedelingen menige (rijke) burger met Peize en omgeving bekend raakte en er wel wat voor voelde er een buitenverblijf of een groot woonhuis te bouwen. Dat deden o.m. de families Lewe, Ripperda, Kymmell, De Conink en Frima. Zij wonden o.a. in huize Jachtlust, Kymmelsborg en Woudrust.

Veel van wat door hen werd gebouwd, is later, rond het begin van de 19e eeuw, door de Franse overheersers verwaarloosd, afgebroken of tegen overdreven lage prijzen verkocht. Ook de natuur heeft hier onder geleden. Veel bospercelen zijn toen gerooid, zoals o.m. het lustoord Woudrust en het Kortlandsbos.

Na een periode van welvaart, de patriciërs hadden altijd wel een baantje voor de een of andere Peizenaar, brak ook hier ten gevolge van de Franse politiek een tijd van armoede aan.

zelfstandige gemeenteEdit

Zo als boven reeds is opgemerkt, werd Peize in 1816 een zelfstandige gemeente. Daarvoor vormde het samen met Eelde één gemeente. De allereerste schout (burgemeester), was Gijsbert Carel Ferdinand Gasinjet, die na de splitsing ook het ambt bleef waarnemen in Eelde. In 1819 werd Berend Willinge Kymmell benoemd als burgemeester. De gemeente Peize had toen een oppervlakte van 2867 ha, en was daarmee een van de kleinste gemeente in Noord Drenthe. Het grootste gedeelte van de oppervlakte werd in beslag genomen door agrarische bestemmingen, waarna het woongebied op de tweede plaats komt.

De ontwikkeling van Peize staat en stond onder sterke invloed van het stedelijk gebied Groningen. De korte afstand tot vooral Groningen en Roden en de goede verbindingen door de aanwezigheid van zowel wegen als fietspaden, hebben er in latere jaren toe geleid dat Peize zich als een forensenplaats heeft ontwikkeld, met een goede en aangename woonomgeving.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Around Wikia's network

Random Wiki